Endometrioza dotyczy około 10-15% kobiet w wieku rozrodczym. Szacuje się, że w Polsce z tą chorobą zmaga się nawet ponad milion pacjentek. Najczęściej pierwszym i najbardziej dokuczliwym objawem jest ból – ierzadko tak silny, że uniemożliwia naukę, pracę czy zwykłe codzienne aktywności. Mimo coraz lepszej diagnostyki, dostępnych terapii i uruchomienia nowego modelu opieki nad pacjentkami chorującymi na endometriozę, droga do jej rozpoznania i skutecznego leczenia bywa długa. Dlatego coraz częściej mówi się o potrzebie kompleksowego podejścia – jak złagodzić ból endometriozy?
Czym jest endometrioza?
Endometrium to błona śluzowa, która wyściela wewnętrzne ściany macicy każdej zdrowej kobiety – to termin, który odnosi się do prawidłowej anatomii.
Natomiast endometrioza jest już nazwą choroby przewlekłej, w której tkanka podobna do endometrium zaczyna rozwijać się poza jamą macicy – na jajnikach, otrzewnej, w jelitach albo w pęcherzu.
Dlaczego endometrioza powoduje ból i inne dolegliwości?
Ogniska endometrialne reagują na hormony cyklu. Pod wpływem estrogenów rozrastają się, w fazie wydzielniczej przechodzą zmiany podobne do endometrium, a w okresie okołomiesiączkowym mogą krwawić.
Objawy nasilają się cyklicznie – przed miesiączką, w jej trakcie, a czasem również podczas owulacji. Wiele kobiet chorujących na endometriozę doświadcza bardziej nasilonych dolegliwości bólowych, wzdęć, trudności przy oddawaniu stolca lub moczu oraz dyspareunii (bólu podczas stosunków). W endometriozie z czasem mogą tworzyć się zrosty – bliznowate połączenia tkanek, które ograniczają ruch narządów i wywołują uczucie „ciągnięcia”.
W głęboko naciekającej endometriozie ból bywa stały. Tkanka endometrialna wrasta w głąb narządów i otaczających struktur. Zmiany mogą drażnić nerwy i powodować przewlekłe dolegliwości bólowe. Z czasem u części kobiet rozwija się sensytyzacja ośrodkowa – to zjawisko, w którym układ nerwowy staje się nadmiernie pobudliwy. Organizm zaczyna reagować zbyt silnie nawet na sygnały, które nie powinny wywoływać dyskomfortu. W efekcie pacjentka może odczuwać ból nieustannie, a jego nasilenie nie musi być proporcjonalne do rozległości zmian endometrialnych.
Innymi słowy – niewielkie ogniska mogą dawać bardzo silne dolegliwości, ponieważ organizm „zapamiętał” ból i utrzymuje jego sygnał mimo słabego bodźca.
Jakie są strategie łagodzenia dolegliwości – jak złagodzić ból endometriozy?
Możliwości łagodzenia bólu w endometriozie jest kilka. Strategię postępowania planuje się na podstawie objawów, stanu zdrowia i sytuacji pacjentki. Lekarze najczęściej decydują się na łączenie kilku rozwiązań.
Należy pamiętać, że leczenie farmakologiczne i chirurgiczne endometriozy powinno zostać połączone z wprowadzeniem zmian w stylu życia. Przestrzeganie zaleceń lekarza to jedna (podstawowa i najważniejsza) kwestia, natomiast samodzielne poszerzanie wiedzy na temat diety i ćwiczeń to druga (równie istotna).
Czym są i jak działają NLPZ?
W metodach, które ukierunkowane są na to, jak złagodzić ból endometriozy, w pierwszej kolejności uwzględnia się niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ). Substancje z tej grupy działają na drodze ograniczenia syntezy (wydzielania) prostaglandyn – związków odpowiedzialnych za nasilanie skurczów macicy i odczuwanie bólu.
Leki zawsze należy przyjmować zgodnie ze wskazaniami lekarza i najlepiej do posiłku (aby zmniejszyć ryzyko podrażnienia żołądka).
NLPZ działają doraźnie – „tu i teraz”. Łagodzą ból w czasie miesiączki, dlatego najlepiej przyjmować je tuż przed spodziewanym krwawieniem albo przy pierwszych objawach bólowych. Tutaj wyraźnie należy zaznaczyć, że leki z tej grupy nie wpływają na rozwój ognisk endometrialnych, ale poprawiają komfort w dniach największych dolegliwości. W endometriozie nie mają charakteru leczenia przyczynowego, tylko objawowego.
Czy terapia hormonalna łagodzi ból w endometriozie?
Podstawą kontroli bólu pozostaje hamowanie cyklu – terapia hormonalna. Stosuje się złożone tabletki antykoncepcyjne w schemacie ciągłym, czyste progestageny (np. dienogest) oraz wkładki wewnątrzmaciczne z lewonorgestrelem.
Leki ograniczają pobudzenie ognisk endometrialnych, a w konsekwencji zmniejszają krwawienia i reakcję zapalną wokół zmian. Objawy stają się mniej nasilone, a ryzyko nawrotu po leczeniu chirurgicznym ulega zmniejszeniu.
Terapia hormonalna wiąże się jednak z możliwością pojawienia się skutków ubocznych. Najczęściej są to plamienia międzymiesiączkowe, tkliwość piersi, bóle głowy i zmiany nastroju. U niektórych kobiet obserwuje się także trądzik, spadek libido, wzrost masy ciała albo zatrzymywanie wody w organizmie.
W przypadku wkładki wewnątrzmacicznej dodatkowo zdarzają się bóle podbrzusza w pierwszych tygodniach po założeniu.
Nieprzyjemne objawy zwykle łagodnieją w ciągu kilku miesięcy – gdy organizm „przyzwyczai się” do terapii. Niestety u niektórych kobiet mogą stale się utrzymywać. Chociaż są odpowiedzią na to, jak złagodzić ból endometriozy, to niestety powodują inne (także uciążliwe) dolegliwości.
Jeśli niekorzystne efekty zastosowania metody pierwszego wyboru stale się utrzymują lub są nie do zaakceptowania przez pacjentkę, lekarz proponuje zmianę preparatu lub inny schemat leczenia.
Jak działają leki wpływające na oś podwzgórze-przysadka-jajnik i kiedy się je stosuje?
Jeśli ból nie ustępuje mimo stosowania NLPZ i terapii hormonalnej, sięga się po leki, które czasowo wyłączają czynność jajników. Należą do nich agoniści i antagoniści GnRH.
Leki działają poprzez „uśpienie” sygnałów hormonalnych między podwzgórzem, przysadką i jajnikami.
Objawy często słabną już w pierwszych tygodniach terapii. Jednocześnie pojawia się ryzyko uderzeń gorąca, suchości pochwy, pogorszenia nastroju i spadku gęstości kości.
Aby złagodzić skutki uboczne terapii, lekarz dołącza małe dawki estrogenu i progestagenu. Leczenie ma ściśle określone ramy czasowe i wymaga regularnej kontroli, ponieważ jego długotrwałe stosowanie zwiększa ryzyko powikłań.
Kiedy zaleca się leczenie chirurgiczne endometriozy?
Leczenie chirurgiczne rozważa się wtedy, gdy u pacjentki występują torbiele w jajnikach, głębokie nacieki w jelicie lub układzie moczowym, a także silny ból niewrażliwy na farmakoterapię.
Standardem pozostaje laparoskopia – zabieg wykonywany przez kilka niewielkich nacięć w powłokach brzusznych. Celem operacji jest usunięcie ognisk endometrialnych oraz uwolnienie zrostów. W wielu przypadkach poprawia to komfort i zwiększa szansę na zajście w ciążę.
Po zabiegu (jeśli pacjentka nie planuje ciąży w najbliższym czasie) zwykle wprowadza się terapię hormonalną. Jej zadaniem jest zmniejszenie ryzyka nawrotu choroby.
Dlaczego w endometriozie nie można zapominać o wsparciu niefarmakologicznym i suplementacji?
Farmakoterapia i chirurgia nie wyczerpują możliwości leczenia bólu. Nie należy mówić tutaj o alternatywach, a o uzupełnieniu. Potwierdzono, że działania niefarmakologiczne mogą poprawić komfort codziennego funkcjonowania i łagodzić dolegliwości bólowe.
Jaka jest rola fizjoterapii w leczeniu endometriozy i łagodzeniu bólu?
Fizjoterapia dna miednicy uczy świadomego rozluźniania mięśni i bezpiecznej aktywacji w czasie ruchu. Regularne ćwiczenia o umiarkowanej intensywności zmniejszają napięcie, poprawiają krążenie i tolerancję wysiłku. Ciepło, TENS oraz techniki relaksacyjne mogą łagodzić ból w trudniejszych dniach i wspierać kontrolowanie objawów.
Gdzie szukać pomocy? Planowaniem terapii dla kobiet zmagających się z endometriozą zajmują się fizjoterapeuci uroginekologiczni – specjaliści, którzy są w stanie ocenić napięcie mięśni dna miednicy, nauczyć technik rozluźniania i indywidualnie dobrać bezpieczne ćwiczenia.
Czy dieta i suplementacja mogą zmniejszyć dolegliwości bólowe związane z endometriozą?
W wielu publikacjach potwierdzono, że dieta nie jest obojętna dla efektywności leczenia. Już sami lekarze coraz częściej zwracają uwagę na dietę przeciwzapalną, odsyłając swoje pacjentki do dietetyków specjalizujących się w planowaniu żywieniowego postępowania w chorobach ginekologicznych.
Podstawą diety przeciwzapalnej są przede wszystkim warzywa i owoce, roślinne źródła białka, produkty pełnoziarniste, tłuste ryby morskie, orzechy, nasiona, pestki i zdrowe tłuszcze roślinne (m.in. oliwa z oliwek).
Jadłospis oparty na zasadach diety przeciwzapalnej ma niski indeks glikemiczny, obfituje w nienasycone kwasy tłuszczowe, antyoksydanty, błonnik pokarmowy i pełnowartościowe białko.
Coraz więcej badań analizuje też suplementację. W literaturze opisano związki, które mogą zmniejszać nasilenie bólu i wpływać na proces zapalny w endometriozie.
Najczęściej wyróżnia się:
- kwasy omega-3 (EPA i DHA),
- N-acetylocysteinę (NAC),
- ekstrakt z zielonej herbaty, koniecznie standaryzowany na zawartość EGCG,
- resweratrol.
Więcej informacji na temat diety i suplementacji w endometriozie można znaleźć w artykule: Suplementacja a endometrioza: Jakie składniki aktywne mogą wspomóc zdrowie kobiet?
Suplementy diety nie zastępują pełnowartościowej diety i leczenia prowadzonego przez lekarza, ale stanowią uzupełnienie planu terapeutycznego. Przed rozpoczęciem stosowania jakiegokolwiek preparatu warto omówić ten temat ze specjalistą, by uniknąć możliwych interakcji z przyjmowanymi lekami.
Bibliografia:
- Narodowy Fundusz Zdrowia (2025). Endometrioza to nie urok kobiecości. To choroba. Pobrane z: https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/endometrioza-to-nie-urok-kobiecosci-to-choroba,8825.html
- Kędzia, M., Basta, P., Czajkowski, K., Gogacz, M., Spaczyński, R., Mroczkowska, B., … & Sieroszewski, P. (2024). Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące postępowania u kobiet z endometriozą. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna, 9(2).
- ESHRE European Society of Human Reproduction and Embryology (2022). Endometriosis Guideline of European Society of Human Reproduction and Embryology. Pobrane z: https://www.eshre.eu/guideline/endometriosis
- Chrzanowski, J., Ostaszewska, S., Augustynowicz, K., Szymańska, E., & Świąder, K. (2023). The Endometriosis-treatment and new methods. Journal of Education, Health and Sport, 13(4), 83-86.
- Vannuccini, S., Clemenza, S., Rossi, M., & Petraglia, F. (2022). Hormonal treatments for endometriosis: The endocrine background. Reviews in Endocrine and Metabolic Disorders, 23(3), 333-355.
- Bielecka, W., Przybyła, A., Dwornik, E., Zborowska, K., & Skrzypulec-Plinta, V. (2021). Dienogest w leczeniu endometriozy. In Forum Położnictwa i Ginekologii (Vol. 58).
- Nowak-Glück, A., Sieroszewski, P., & Szubert, M. (2023). Współczesne leczenie endometriozy–jaką rolę odgrywają gestageny?. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna, 8(2).
- Gentles, A., Goodwin, E., Bedaiwy, Y., Marshall, N., & Yong, P. J. (2024). Nociplastic pain in endometriosis: a scoping review. Journal of Clinical Medicine, 13(24), 7521.
- Xie, M., Qing, X., Huang, H., Zhang, L., Tu, Q., Guo, H., & Zhang, J. (2025). The effectiveness and safety of physical activity and exercise on women with endometriosis: A systematic review and meta-analysis. PloS one, 20(2), e0317820.
- Fernández-Pérez, P., Leirós-Rodríguez, R., Marqués-Sánchez, M. P., Martínez-Fernández, M. C., de Carvalho, F. O., & Maciel, L. Y. (2023). Effectiveness of physical therapy interventions in women with dyspareunia: a systematic review and meta-analysis. BMC Women’s Health, 23(1), 387.
- Barnard, N. D., Holtz, D. N., Schmidt, N., Kolipaka, S., Hata, E., Sutton, M., … & Kahleova, H. (2023). Nutrition in the prevention and treatment of endometriosis: A review. Frontiers in Nutrition, 10, 1089891.
- Liu, E., Wang, Q., Bai, Y., Zhang, X., & Wang, J. (2025). Effect of omega-3 polyunsaturated fatty acid on endometriosis. Clinics, 80, 100654.
- Bahat, P. Y., Ayhan, I., Ozdemir, E. U., Inceboz, Ü., & Oral, E. (2022). Dietary supplements for treatment of endometriosis: A review. Acta Bio Medica: Atenei Parmensis, 93(1), e2022159.
- Anastasi, E., Scaramuzzino, S., Viscardi, M. F., Viggiani, V., Piccioni, M. G., Cacciamani, L., … & Porpora, M. G. (2023). Efficacy of N-acetylcysteine on endometriosis-related pain, size reduction of ovarian endometriomas, and fertility outcomes. International journal of environmental research and public health, 20(6), 4686.
