Endometrioza to przewlekła choroba zapalna, która dotyka nawet 10–15% kobiet w wieku rozrodczym. Coraz więcej badań sugeruje, że mikrobiota jelitowa, pochwy i macicy może odgrywać istotną rolę w rozwoju tej choroby. Zmieniony skład mikrobioty może wpływać na stan zapalny, metabolizm estrogenów oraz funkcjonowanie układu odpornościowego, co sprzyja progresji endometriozy. Jakie są mechanizmy tego wpływu i czy suplementacja może wspomóc pacjentki z endometriozą?

rola mikrobioty endometrioza

Czym jest mikrobiota?

Mikrobiota to bogaty i zróżnicowany zbiór mikroorganizmów zamieszkujących różne obszary ludzkiego ciała, w tym przede wszystkim przewód pokarmowy, układ oddechowy, a także układ rozrodczy. Tworzą ją bakterie, archeony, grzyby, protisty oraz glony. Natomiast mikrobiom to pojęcie o szerszym zakresie, obejmujące nie tylko samą mikrobiotę, ale także jej strukturę, produkty metaboliczne oraz czynniki środowiskowe, które na nią wpływają. 

Mikrobiota jelit

Mikrobiota jelitowa to złożony ekosystem mikroorganizmów, który jest niezwykle ważny w funkcjonowaniu organizmu człowieka. Składa się przede wszystkim z bakterii, takich jak Bifidobacterium spp., Bacterioides spp. i Lactobacillus spp., które wspierają trawienie, produkcję witamin oraz regulację metabolizmu. Mikroorganizmy jelitowe wpływają na układ odpornościowy, a także biorą udział w syntezie neuroprzekaźników, takich jak serotonina i kwas γ-aminomasłowy, istotnych dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i dobrego samopoczucia.

Poza bakteriami, mikrobiota jelitowa obejmuje także grzyby, które są integralnym elementem tzw. mykobiomu. Wśród nich znajduje się Candida albicans, naturalnie występująca w organizmie, w tym w przewodzie pokarmowym. Chociaż w niewielkich ilościach jest częścią zdrowej mikrobioty, jej nadmierny rozwój może prowadzić do zaburzeń i infekcji.

Jelita zamieszkuje ogromna liczba mikroorganizmów – ich ilość jest nawet dziesięciokrotnie większa niż liczba komórek budujących cały ludzki organizm. W samym jelicie grubym masa bakterii może sięgać nawet 2 kilogramów. Dzięki odpowiedniemu składowi mikrobiota jelitowa wspomaga produkcję witamin z grupy B i K, reguluje perystaltykę jelit oraz stanowi istotny element ochrony przed patogenami.

Mikrobiota żeńskiego układu rozrodczego

Żeński układ rozrodczy charakteryzuje się obecnością aż 37 różnych rodzajów bakterii, spośród których dominującą grupę stanowią pałeczkikwasu mlekowego z rodzaju Lactobacillus. Ich główną funkcją jest rozkład glikogenu i polisacharydów, co prowadzi do produkcji kwasu mlekowego. W efekcie dochodzi do obniżenia pH pochwy poniżej 4,5, co stanowi skuteczną barierę ochronną przed namnażaniem się drobnoustrojów chorobotwórczych. Co więcej, bakterie Lactobacillus wytwarzają bakteriocyny, które hamują rozwój innych bakterii oraz wykazują działanie bakteriobójcze. Skład mikroflory układu rozrodczego jest kształtowany przez czynniki genetyczne, środowiskowe, poziom hormonów oraz indywidualne predyspozycje organizmu do kolonizacji przez konkretne gatunki drobnoustrojów.

Mikrobiota układu płciowego charakteryzuje się zróżnicowanym składem w zależności od jego lokalizacji – od pochwy aż po zatokę Douglasa. Im wyżej w układzie rozrodczym, tym większa różnorodność i większa liczebność zasiedlających go mikroorganizmów. Skład mikrobioty ulega zmianom w różnych fazach cyklu menstruacyjnego, a także w zależności od wieku i stosowania antykoncepcji. W obrębie endometrium mikrobiota przybiera unikalny skład, w którym dominują: Lactobacillus, Pseudomonas,Acinetobacter, Vagococcus oraz Sphingobium. Dotychczas nie określono jednoznacznych norm dla fizjologicznej mikrobioty dróg rodnych. Za nieprawidłową uznaje się sytuację, w której zaburzenia w jej składzie prowadzą do stanu zapalnego i pojawienia się objawów klinicznych.

mikrobiota żeńskiego układu rozrodczego

Jakie są mechanizmy wpływu mikrobioty na rozwój endometriozy?

Mikrobiom odgrywa istotną rolę w regulacji poziomu estrogenów w organizmie. W przypadku zaburzeń jego równowagi, czyli dysbiozy może dojść do aktywacji tzw. estrobolomu, który produkuje specyficzne enzymy wpływające na metabolizm tych hormonów. Enzymy β-glukuronidaza iβ-glukozydaza zmieniają sposób przetwarzania estrogenów, co skutkuje ich zwiększonym wchłanianiem w jelitach. W rezultacie w organizmie utrzymuje się podwyższony poziom tych hormonów (hiperestrogenizm), który sprzyja rozwojowi i postępowi ognisk endometriozy.

W jednym z badań porównano 16 kobiet z endometriozą z grupą zdrowych uczestniczek. W ramach eksperymentu pacjentki otrzymały agonistę hormonu uwalniającego gonadotropinę (GnRHa), co miało na celu zahamowanie aktywności estrogenów. Analizując skład mikrobioty w pobranych próbkach z endometrium i płynu torbielowatego, zauważono, że obniżony poziom estrogenów prowadził dozmniejszenia obecności bakterii z rodziny Lactobacillaceae, natomiast szczepy Streptococcaceae, Staphylococcaceae iEnterobacteriaceae występowały w większych ilościach. Wysokie stężenie estrogenów sprzyjało dominacji Lactobacillus, co sugeruje, że hormony te wpływają na skład mikrobioty zasiedlającej jamę macicy oraz torbiele endometrialne.

Bakterie i wirusy mogą mieć udział w procesach genetycznych i epigenetycznych zachodzących w komórkach endometrium. Wzrost produkcji endotoksyn bakteryjnych sprzyja występowaniu stresu oksydacyjnego, co z kolei może zakłócać prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego. Aktywacja mechanizmów immunologicznych prowadzi do łagodnego stanu zapalnego w obrębie jamyotrzewnej, co u kobiet z endometriozą może sprzyjać dalszemu rozwojowi zmian chorobowych.

Mikrobiota jako przyczyna endometriozy

W 2021 roku pojawiła się hipoteza sugerująca, że specyficzny skład mikrobioty może być czynnikiem inicjującym rozwój endometriozy. Zaburzenie jej równowagi, czyli dysbioza, ma istotny wpływ na funkcjonowanie układu odpornościowego, prowadząc do zmian w jego odpowiedzi. W wyniku tego procesu dochodzi do zwiększonej produkcji cytokin prozapalnych, a profil komórek układu immunologicznego ulega modyfikacji. Powstający stan zapalny tworzy sprzyjające warunki dla rozwoju choroby jaką jest endometrioza.

Przewlekły stan zapalny, który towarzyszy tej chorobie, przyczynia się do powstawania zrostów – patologicznych połączeń między tkankami, które mogą zaburzać ich prawidłowe funkcjonowanie. Ponadto stan ten stymuluje angiogenezę, czyli proces tworzenia nowych naczyń krwionośnych, co sprzyja dalszemu rozwojowi zmian endometrialnych.

Endometrioza a mikrobiota – czy suplementacja może pomóc?

Odpowiednio dobrana suplementacja zdecydowanie może pomóc w utrzymaniu równowagi mirkobioty w organizmie człowieka. A co za tym idzie może pomóc w terapii kobiet cierpiących na endometriozę. 

Przeprowadzone badania na pacjentkach z endometriozą wykazały, że stosowanie probiotyków zawierających bakterie z rodzajuLactobacillus może przyczynić się do złagodzenia dolegliwości bólowych, zwłaszcza bólu menstruacyjnego oraz przewlekłego bólumiednicy. Szczepy Lactobacillus odgrywają istotną rolę w metabolizmie estrogenów, ponieważ zapobiegają ponownemu wchłanianiu skoniugowanych estrogenów z jelit do krwiobiegu, umożliwiając ich efektywne wydalanie z organizmu.

Co więcej, na przemiany estrogenów wpływają również d-glukaran wapnia oraz sulforafan. D-glukaran wapnia działa poprzez blokowanie enzymu odpowiedzialnego za rozkład glukuronidów, co zmniejsza ponowną absorpcję estrogenów i wspomaga ich eliminację. W konsekwencji prowadzi to do obniżenia poziomu aktywnych estrogenów, co ogranicza stymulację tkanki endometrium i może pozytywnie wpłynąć na przebieg endometriozy. Sulforafan natomiast zwiększa ekspresję enzymów detoksykacyjnych i antyoksydacyjnych, co przyspiesza usuwanie estrogenów oraz zmniejsza reakcje zapalne. Kombinacja tych dwóch składników wspiera mechanizmy regulujące poziom aktywnych estrogenów, co może zmniejszać stymulacjęendometrium oraz łagodzić objawy towarzyszące endometriozie.

Mikrobiota jelitowa i układu rozrodczego a endometrioza

Coraz więcej badań wskazuje na istotny związek między mikrobiotą a rozwojem endometriozy. Zaburzenia w składzie mikrobioty jelitowej, pochwy i macicy mogą wpływać na stan zapalny, metabolizm estrogenów oraz funkcjonowanie układu odpornościowego, sprzyjając postępowi choroby. Badania sugerują, że modulacja mikrobioty poprzez suplementację może stanowić jeden z elementów wspierających terapię kobiet chorych na endometriozę. Choć związek mikrobioty z endometriozą wymaga dalszych badań, aktualne odkrycia wskazują, że przywrócenie równowagi w mikrobiocie może być obiecującym kierunkiem wsparcia terapii endometriozy.

Bibliografia: 

  1. Malinowska M., i in., MIKROBIOM CZŁOWIEKA, POST. MIKROBIOL.,2017, 56, 1, 33–42.
  2. Znaczenie mikrobioty jelitowej w kształtowaniu zdrowia człowieka — implikacje w praktyce lekarza rodzinnego. Gałęcka M. i wsp. Forum Medycyny Rodzinnej 2018, tom 12, nr 2, 50–59
  3. Pytka M, Kordowska-Wiater M, Jarocki P: Microbiome of the women’s genital system. Advancements of microbiology, 2019, 58, 3, 227–236.
  4. Macura B, Majewska-Szczepanik M, Strzępa A, Szczepanik M: Wpływ mikrobioty macicy na zdrowie kobiety i jej potomstwa. Medycyna ogólna i nauki o zdrowiu, 2020, 26, 3, 230–239.
  5. Uzuner C, Mak J, El-Assaad F, Condous G: The bidirectional relationship between endometriosis and microbiome. Frontiers in Endocrinology, 2023, 1-8.
  6. Khan K, Fujishita A, Masumoto H, Muto H, Kitajima M, Masuzaki H, Kitawaki J: Molecular detection of intrauterine microbial colonization in women with endometriosis. European Journal of Obstetrics and Gynecology, 2016, 199, 69-75.
  7. Koninckx PR, Ussia A, Tahlak M, Adamyan L, Wattiez A, Martin DC, Gomel V: Infection as a potential cofactor in the genetic-epigenetic pathophysiology of endometriosis: a systematic review. Facts, views & vision in ObGyn, 2019, 11(3), 209–216.
  8. Xholli A, Cremonini F, Perugi I, Londero A, Cagnacci A, Gozzelino R: Gut Microbiota and Endometriosis: Exploring the Relationship and Therapeutic Implications. Pharmaceuticals (Basel), 2023, 16(12), 1696. 
  9. Palliyaguru, D. L., Yang, L., Chartoumpekis, D. V., Wendell, S. G., Fazzari, M., Skoko, J. J., Liao, Y., Oesterreich, S., Michalopoulos, G. K., & Kensler, T. W. (2020). Sulforaphane Diminishes the Formation of Mammary Tumors in Rats Exposed to 17β-Estradiol. Nutrients 2020, Vol. 12, Page 2282, 12(8), 2282. https://doi.org/10.3390/NU12082282
  10. Licznerska, B., Szaefer, H., Matuszak, I., Murias, M., (2015). Modulating Potential of L-Sulforaphane in the Expression of Cytochrome P450 to Identify Potential Targets for Breast Cancer Chemoprevention and Therapy Using Breast Cell Lines. Phytotherapy Research, 29(1), 93–99
  11. Fowke, J., Longcope, C., & Hebert, J. (2000). Brassica Vegetable Consumption Shifts Estrogen Metabolism in Healthy Postmenopausal Women1 | Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention | American Association for Cancer Research. Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention, 9(8), 773-779.
  12. Hu, S., Ding, Q., Zhang, W., Kang, M., Ma, J., & Zhao, L. (2023). Gut microbial beta-glucuronidase: a vital regulator in female estrogen metabolism. Gut Microbes, 15(1). https://doi.org/10.1080/19490976.2023.2236749 
  13.  Ayyadurai, V. A. S., Deonikar, P., & Fields, C. (2023). Mechanistic Understanding of D-Glucaric Acid to Support Liver Detoxification Essential to Muscle Health Using a Computational Systems Biology Approach. Nutrients, 15(3), 733. https://doi.org/10.3390/NU15030733/S1