Endometrioza to przewlekła choroba, w której ogniska endometrium rozwijają się poza jamą macicy. Kojarzymy ją z bólem miesiączkowym, torbielami jajników czy trudnościami z zajściem w ciążę. Niestety w jej przebiegu bardzo często pojawiają się także dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.
Wzdęcia, bóle brzucha, zaparcia albo biegunki potrafią towarzyszyć pacjentkom codziennie. Co dokładnie jest źródłem tych objawów?
Jak gospodarka hormonalna kobiety wpływa na pracę jelit?
Cykl menstruacyjny oddziałuje na wiele procesów w organizmie, w tym aktywność przewodu pokarmowego. Hormony, które go regulują, wpływają również na pracę żołądka i jelit. Najważniejsze z nich to estrogeny i progesteron.
- Estrogeny – w pierwszej fazie cyklu poziom tych hormonów stopniowo rośnie. Estrogeny mogą nasilać nadwrażliwość trzewną i percepcję (odczuwanie) bólu przy rozciąganiu jelita. Kiedy w jelitach gromadzi się gaz albo treść pokarmowa, bodźce z receptorów bólu są silniej odczuwane. Dlatego u wielu kobiet w tym czasie pojawia się uczucie pełności, napięcia i kłujący ból brzucha.
- Progesteron – po owulacji jego stężenie wzrasta. Progesteron rozluźnia mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, a to spowalnia przesuwanie treści przez jelita. Z tego powodu u części kobiet w drugiej połowie cyklu nasilają się zaparcia.
Tuż przed miesiączką poziomy estrogenów i progesteronu gwałtownie spadają. Wiele kobiet doświadcza wtedy przyspieszonej pracy jelit, biegunek i bolesnych skurczów brzucha.
Takie reakcje są częścią fizjologii i powtarzają się cyklicznie. Część kobiet zauważa, że w określone dni cyklu wzdęcia i bóle brzucha nasilają się, a w inne – ustępują.
Dlaczego to ważne w kontekście endometriozy? Ogniska endometrialne u niektórych kobiet mogą rozwijać się także w przewodzie pokarmowym. Ich obecność przyczynia się do nawracających dolegliwości, które mogą utrzymywać się w różnych fazach cyklu.
Czym jest endometrioza jelita?
O endometriozie jelita mówimy, kiedy u pacjentki diagnozuje się zmiany w obrębie ścian przewodu pokarmowego. Ogniska najczęściej rozwijają się w obrębie jelita grubego (zwłaszcza odbytnicy i esicy) i tak jak endometrium reagują na hormony cyklu. Pojawia się przewlekły stan zapalny, zrosty i naciekanie sąsiednich struktur.
Objawy występujące u konkretnych pacjentek zależą od lokalizacji zmian. Mogą to być bóle brzucha, wzdęcia, zaparcia, biegunki albo krwawienie z przewodu pokarmowego w czasie miesiączki. W bardziej zaawansowanych przypadkach pacjentki odczuwają ból przy wypróżnianiu.
Co to jest zespół jelita drażliwego?
Zespół jelita drażliwego (IBS, ang. Irritable Bowel Syndrome) to jedna z najczęstszych chorób przewodu pokarmowego. Szacuje się, że objawy dotyczą kilku-kilkunastu procent osób dorosłych.
Skoro piszemy w kontekście endometriozy, warto zaznaczyć tutaj, że w przeciwieństwie do tej jednostki chorobowej sam IBS może występować także u mężczyzn.
IBS nazywa się chorobą czynnościową. Oznacza to, że jelita pracują w sposób nieprawidłowy, ale w badaniach obrazowych czy laboratoryjnych nie widać uchwytnych zmian. Nie ma jednego testu, który potwierdza diagnozę. Rozpoznanie stawia się głównie na podstawie objawów i kryteriów klinicznych (np. Rome IV). Lekarz musi jednocześnie wykluczyć inne schorzenia (m.in. celiakię, nieswoiste choroby zapalne jelit czy nietolerancje pokarmowe).
Główne objawy IBS to ból brzucha związany z wypróżnieniami, uczucie wzdęcia oraz zaburzenia rytmu stolca. U części osób występują biegunki, u innych zaparcia, a u niektórych naprzemiennie oba typy zaburzeń. Charakterystyczne jest też uczucie niepełnego wypróżnienia. Objawy nasilają się pod wpływem stresu, zmian hormonalnych albo po spożyciu określonych produktów.
Jak i dlaczego endometrioza wiąże się z występowaniem zespołu jelita drażliwego??
Endometrioza i zespół jelita drażliwego to dwie różne choroby, ale często współwystępują. Badania pokazują, że kobiety z endometriozą spełniają kryteria IBS częściej niż ogólna populacja – szacuje się, że nawet 2-3 razy. Dlaczego tak się dzieje?
- Oba schorzenia łączy przewlekły stan zapalny. Ogniska endometrialne w obrębie jamy brzusznej wydzielają mediatory zapalne, które drażnią nerwy i tkanki. W IBS również opisuje się proces zapalny o niewielkim nasileniu, który wpływa na stopień wrażliwości jelit.
- U wielu pacjentek dochodzi do tzw. sensytyzacji ośrodkowej, czyli nadmiernej reaktywności układu nerwowego. Mózg i rdzeń kręgowy „uczą się” bólu, a potem podtrzymują jego sygnał nawet przy małych bodźcach. Konsekwencją zjawiska jest to, że objawy jelitowe związane z samą endometriozą bywają silniejsze, niż wskazywałby na to widoczny w badaniach stopień rozwoju choroby.
- Zarówno IBS, jak i endometrioza łączy się ze zmianami w mikrobiomie. Skład bakterii jelitowych wpływa na odporność, stany zapalne i wrażliwość trzewną.
Rozróżnienie obu chorób jest trudne. Wzdęcia, bóle brzucha, zaparcia czy biegunki mogą oznaczać IBS, endometriozę jelita albo współwystępowanie obu jednostek. Dlatego w praktyce pacjentki często trafiają do wielu specjalistów – ginekologa, gastroenterologa i dietetyka – zanim uzyskają pełny obraz swojej sytuacji zdrowotnej.
Dlaczego w leczeniu endometriozy ważne jest kompleksowe podejście?
Kobieta, która odczuwa ból brzucha, wzdęcia czy trudności z wypróżnianiem, zwykle nie zastanawia się nad tym, czy przyczyną jest endometrioza jelita, czy zespół jelita drażliwego. Dla pacjentki najważniejsze staje się pytanie: jak złagodzić objawy, które obniżają komfort życia.
W tej sytuacji podstawą zaplanowania leczenia będzie wizyta u lekarza, który potrafi spojrzeć szerzej i połączyć dolegliwości ginekologiczne z objawami ze strony przewodu pokarmowego.
Rozpoznanie endometriozy zmienia perspektywę. Leczenie ukierunkowane jest wtedy nie tylko na zmniejszenie bólu miesiączkowego, ale też na ograniczenie dolegliwości jelitowych.
U niektórych kobiet objawy trawienne są bezpośrednim skutkiem ognisk endometrialnych w jelicie. U innych – wynikają ze współwystępowania IBS. Niezależnie od przyczyny, dla pacjentki najważniejsze jest, by plan terapii obejmował obie sfery.
Inaczej wygląda sytuacja kobiety, która doświadcza tylko bólu brzucha czy biegunek i zgłasza się najpierw do gastroenterologa. Jeśli podstawowe badania nie wyjaśniają źródła dolegliwości, potrzebne staje się poszerzenie diagnostyki o konsultację ginekologiczną.
Endometrioza bywa podstępna – zmiany nie zawsze są widoczne od razu, a objawy mogą naśladować choroby przewodu pokarmowego.
Jak radzić sobie z objawami endometriozy jelita?
Kiedy pacjentka z endometriozą słyszy dodatkową diagnozę – IBS – zwykle pojawia się ulga, która jest jednocześnie połączona z frustracją. Z jednej strony rozpoznanie przyczyny nasilonych dolegliwości jelitowych wyznacza kierunek, w którym należy prowadzić dalsze leczenie. Z drugiej dodatkowe trudności mogą być kolejnym ciężarem.
Trudność w postępowaniu w IBS polega na tym, że na ten rodzaj zaburzeń nie ma „konkretnego leku” ani jednej skutecznej metody zniwelowania jego objawów.
W postępowaniu przy zespole jelita drażliwego rozważa się farmakoterapię, ale obok niej bardzo ważnym narzędziem staje się dieta. Lekarze i dietetycy w kontekście endometriozy mówią o diecie przeciwzapalnej. Przy zespole jelita drażliwego stosuje się dietę low-FODMAP.
W diecie low-FODMAP postępowanie opiera się na czasowym ograniczeniu produktów zawierających łatwo fermentujące węglowodany – m.in. niektóre owoce, warzywa, produkty mleczne i zboża. Po okresie eliminacji stopniowo wprowadza się je z powrotem, by sprawdzić, które naprawdę nasilają dolegliwości.
Kiedy określi się grupę produktów, po których spożyciu występują objawy, jadłospis układa się z ich wykluczeniem i jednocześnie z uwzględnieniem zasad diety przeciwzapalnej. Takie podejście wymaga czasu, jednak ma dobre poparcie w badaniach dla wielu pacjentek.
Dodatkowym wsparciem dla kobiet z endometriozą i IBS mogą być suplementy diety. Najczęściej zalecane preparaty w swoich składach mają kwasy omega-3, resweratrol, NAC oraz EGCG. Składniki mogą wpływać na proces zapalny i wspomagać łagodzenie objawów. Więcej na ten temat można przeczytać w artykule: Suplementacja a endometrioza: Jakie składniki aktywne mogą wspomóc zdrowie kobiet?
Bibliografia:
- Kędzia, M., Basta, P., Czajkowski, K., Gogacz, M., Spaczyński, R., Mroczkowska, B., … & Sieroszewski, P. (2024). Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące postępowania u kobiet z endometriozą. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna, 9(2).
- Nabi, M. Y., Nauhria, S., Reel, M., Londono, S., Vasireddi, A., Elmiry, M., & Ramdass, P. V. (2022). Endometriosis and irritable bowel syndrome: A systematic review and meta-analyses. Frontiers in medicine, 9, 914356.
- Judkins, T. C., Dennis-Wall, J. C., Sims, S. M., Colee, J., & Langkamp-Henken, B. (2020). Stool frequency and form and gastrointestinal symptoms differ by day of the menstrual cycle in healthy adult women taking oral contraceptives: a prospective observational study. BMC Women’s Health, 20(1), 136.
- Fiorillo, M., Neri, B., Mancone, R., Russo, C., Iacobini, F., Schiavone, S. C., … & Biancone, L. (2024). Inflammatory bowel disease and endometriosis: diagnosis and clinical characteristics. Biomedicines, 12(11), 2521.
- Ser, H. L., Au Yong, S. J., Shafiee, M. N., Mokhtar, N. M., & Ali, R. A. R. (2023). Current updates on the role of microbiome in endometriosis: a narrative review. Microorganisms, 11(2), 360.
- Velho, R. V., Werner, F., & Mechsner, S. (2023). Endo belly: what is it and why does it happen?—a narrative review. Journal of Clinical Medicine, 12(22), 7176.
- Bharadwaj, S., Barber, M. D., Graff, L. A., & Shen, B. (2015). Symptomatology of irritable bowel syndrome and inflammatory bowel disease during the menstrual cycle. Gastroenterology report, 3(3), 185-193.
- Tsuei, A., Nezhat, F., Amirlatifi, N., Najmi, Z., Nezhat, A., & Nezhat, C. (2025). Comprehensive Management of Bowel Endometriosis: Surgical Techniques, Outcomes, and Best Practices. Journal of Clinical Medicine, 14(3), 977.
- Bahat, P. Y., Ayhan, I., Ozdemir, E. U., Inceboz, Ü., & Oral, E. (2022). Dietary supplements for treatment of endometriosis: A review. Acta Bio Medica: Atenei Parmensis, 93(1), e2022159.
